ÇEVİRİ PERDESİ

      Yazan: Azra UYGUR     Günümüzde gelişen insanlıkla beraber hayatın her alanı teknolojik yeniliklerden öyle veya böyle payını aldı ve çeviri sektörü de bu alanlardan biri. Gelişen bilgisayar destekli çeviri araçları artık yapılan çeviri projelerinde büyük bir yer kaplıyor. Teknik ve özel alan çevirilerinde sıklıkla kullanılan bu araçların fayda ve zararları uzun yıllardır tartışmalara konu olmakta. Peki bu araçları edebiyat çevirisinde kullanırsak ne olur? Geçtiğimiz günlerde Boğaziçi Üniversitesi’nin başlattığı “Edebî Makine Çevirisi Yoluyla Çevirmenlerin Üslubunu Yansıtan Çeviriler Üretme ve Yeniden Çeviriler Oluşturma” isimli TÜBİTAK ARDEB 1001 projesi yeni bir tartışmanın fitilini ateşledi. Edebiyat çevirisinde yapay zekanın yeri nedir? Hayata geçirmeye çalışılan bu proje gerçekten mantıklı mı? Sektörde birçok çevirmeni kızdıran bu proje pek çokları tarafından hiç doğru bulunmazken bazıları da yeniliklere açık olunması gerektiğini savundu. Büyük çoğunlu...

Tiyatro Oyuncusunun ve Yönetmenin  Çeviri Metin Üzerindeki Özgürlüğü Yazan: Azra Uygur ve Emirhan Karahasan   Yabancı dildeki tiyatro eserleri Ahmet Vefik Paşa’nın “Zor Nikâhı”ndan (Orj. Le Mariage Forcé - Molière) bu yana dilimize çevrilmektedir. Bu eserlerin bazıları sadece bir edebiyat eseri olarak, yani okunmak amacıyla çevrilirken bazı çeviriler sahnelenme amacı güdülerek yapılmaktadır. Bu yazımızda sahnelenmek için çevrilen tiyatro eserlerine odaklanacağız. Bir tiyatro eseri sahnelenirken sözlü ifade, kültürel uyum ve eylemle uyum gibi değişkenler devreye girer. Bu değişkenlerden ilk olarak sözlü ifadeyle neyi kastettiğimizden bahsedelim. Metin sözlü olarak ifade edilir yani ilk olarak seslendirilir. Bu yüzden, çevrilen eser, erek dilin konuşma dinamiklerine uygun ve kolay söylenebilir olmalıdır. Bu bağlamda sözlü ifadenin kültüre uygun olması önemlidir. Sahnede söylenmesi zor kelimeler çeviride tercih edilirse oyuncunun dili dönmeyebilir ve seyirci tarafından anlaşılma...

  Yazan: Ömer Faruk Türkan Tarihin başından beri süregelen çeviri ve tiyatro her ne kadar farklı etkinlikler gibi görünse de aslında temelinde benzerliklere sahiptir, dolayısıyla bu iki etkinliğin birleşimi diyebileceğimiz tiyatro çevirisi de her ikisinden de izler taşır. Peki bir oyunun sahnelenmesi çeviri etkinliğine nasıl benzer? Bir tiyatro oyunu için yönetmenler veya oyuncular, yazılı bir senaryoyu performansa dönüştürürken unsurlar arasında seçim yaparlar, kendi özgün yorumlarını katarlar ve genelde bu yorumlar senaryo aynı olsa bile birbirinden farklılık gösterebilir. Bu nedenle bir oyunun sahnelenmesi ile çeviri arasındaki temel benzerlik her ikisinin de yorumlama içermesidir. Daha da pekiştirmek gerekirse; sahnelenen bir oyun orijinal senaryodan farklı olabilir, oyuncular karakterleri farklı yorumlayarak oynayabilir, yönetmen de karakterleri içselleştirerek bazı eklemeler veya çıkarmalar yapabilir. Aynı şekilde çeviri sürecinde de çevirmenler kaynak metni kelimesi kelime...

  Hayalet Çevirmenler Aramızda: Dedalus Skandalı Yazan: Emirhan Karahasan Dedalus Kitap isimli bir yayınevi geçtiğimiz aylarda çeviri camiasında bir tartışmanın gündemi haline geldi ve şu sorunları tekrar gündeme getirmiş oldu: Çevirmenin görünürlüğü ve yapay zekânın edebî çevirideki yeri. İddialar, Dedalus Kitap’ın dokuz farklı edebî eseri yapay zekâ destekli çeviri araçlarıyla (DeepL, Google Translate vb.) çevirip yayına hazırladığı yönündeydi. Bu iddialar ilk olarak Kayıp Rıhtım isimli internet sitesinin forum bölümünde bir üye tarafından dile getirildi. Bu üye söz konusu iddiasını şu şekilde dile getirdi: “Benim de Dedalus ile ilgili dikkatimi çeken nokta son çıkan kitaplarının çevirmenleri. Daha önce bahsi geçmişti. Son çıkan Stapledon kitaplarında çevirmen olarak Derin P. Lokman ismi vardı. Diğer son çıkan kitaplarında L. Pamuk Edez, L. Pelin Ediş gibi çevirmen isimleri var. Bu isimleri internette aratınca hiçbir iz çıkmıyor.” Sosyal medyada bu iddialar dolaşmaya ba...

Yazan: Ömer Faruk Türkan Türkiye’de yabancı metinlerden Türkçeye yapılan çevirilerin oluşturduğu bir pazarın varlığı aşikâr. Üretilen eserlerden çok çevrilen eserler Türkiye piyasasında büyük bir talep görüyor ve bu durum, Türkiye pazarında (kapitalizmin de etkisiyle) daha fazla tüketimi beraberinde getiriyor. Bu tüketime yetişmek için bir sürü yol deneniyor, bu yollardan biri de makine çevirisi. Daha çok teknik metinlerde tercih edilse de edebiyat alanında makine çevirisinin entegrasyonuyla ilgili çalışmalar yapılmakta ancak makine çevirisinin edebiyat alanına ne kadar entegre olabileceği konusu sorgulanmaktadır. Bu konudan hareketle aklımıza şu soru geliyor, peki makine çevirisinin edebiyat dilinde olması hakkında Türkiye’ deki meslek erbapları, çevirmenler ne düşünüyorlar? Bunu araştırabilmek için, Osman Akınhay’ın gündeme oturan olayını irdeleyip, birçok çevirmenin (sosyal medya mecralarındaki yorumlar da dahil) bu konu hakkındaki düşüncelerini kendimce derleyip genel bir tablo ...

Ç ağımızın teknolojisiyle de olduk ç a gelişen yapay zeka her alanda olduğu gibi ç eviri alanında da karşımıza ç ıkıyor . M akine ç evirisi ara ç ları g ü n ü m ü zde hem ç eviri sekt ö r ü nde hem de insanların g ü nl ü k yaşamlarında sık ç a kullanılıyor. Google Translate , ChatGPT ve DeepL gibi araçlar makine çevirisi araçlarına örnek gösterilebilir. Makine ç evirileri , teknik metinlerde başarılı sonu ç lar elde ed e biliyor olsa da edebiyat metinlerinin ç evirilerinde , dilin incelikleri, k ü lt ü rel derinlikleri ve yazarın niyetini doğru bir şekilde iletmek gibi konularda zorluklar barındırıyor. Yine de teknik metinlerde başarılı sonuçlar çıkaran bu çeviri araçları gün geçtikçe güven kazanmaya devam ediyor.   Bir dilbilimci olan Philippe Humble , Emily Dickinson, Walt Whitman ve Charles Bukowski olmak üzere üç İngiliz şairin üç ayrı İngilizce şiirinin hem insan çevirmenler tarafından hem de makine aracılığıyla (Google Translate ) yapılmış Portekizce çev...