Makine Çevirisi Edebiyat Dilinde

Yazan: Ömer Faruk Türkan

Türkiye’de yabancı metinlerden Türkçeye yapılan çevirilerin oluşturduğu bir pazarın varlığı aşikâr. Üretilen eserlerden çok çevrilen eserler Türkiye piyasasında büyük bir talep görüyor ve bu durum, Türkiye pazarında (kapitalizmin de etkisiyle) daha fazla tüketimi beraberinde getiriyor. Bu tüketime yetişmek için bir sürü yol deneniyor, bu yollardan biri de makine çevirisi. Daha çok teknik metinlerde tercih edilse de edebiyat alanında makine çevirisinin entegrasyonuyla ilgili çalışmalar yapılmakta ancak makine çevirisinin edebiyat alanına ne kadar entegre olabileceği konusu sorgulanmaktadır. Bu konudan hareketle aklımıza şu soru geliyor, peki makine çevirisinin edebiyat dilinde olması hakkında Türkiye’ deki meslek erbapları, çevirmenler ne düşünüyorlar?

Bunu araştırabilmek için, Osman Akınhay’ın gündeme oturan olayını irdeleyip, birçok çevirmenin (sosyal medya mecralarındaki yorumlar da dahil) bu konu hakkındaki düşüncelerini kendimce derleyip genel bir tablo çizmeye çalıştım. Elde ettiğim çevirmen yorumlarına, sayfa sonundaki “İlave Okumalar” kısmından erişilebilir.

Bu olay, Türkiye'deki çevirmenlerin aslında makine çevirisi ve yapay zekânın edebiyat alanında kullanımı konusundaki görüşlerini ortaya koymakta. Görüş ayrılıkları çok az olmakla birlikte, aslında herkes ortak bir noktada buluşuyor gibi görünüyor.

Yaklaşık bir sene önce, yayıncı ve çevirmen Osman Akınhay, çevirdiği bir kitabı Twitter üzerinden paylaşırken yaptığı açıklama, çeviri camiasında adeta bir yankı yarattı. Fransızca bilmeden Google Translate ile ve sadece ara bir dil kullanarak Jean-Dominique Brierre adlı yazarın "Milan Kundera Biyografisi” isimli eserini çevirdiğini duyuran Akınhay, büyük bir tartışmanın fitilini ateşlemiş oldu. Kendisinin konuyla ilgili açıklamaları şu şekilde:

“Zaman geçtikçe kendi kendime şaka yapmaya başladım, "Oldu olacak Google Translate'den kendim çeviririm" diye... Dediğim gibi, ben Fransızca bilmiyorum, süre iyice azalınca şakam ciddiye bindi, "Neden olmasın" dedim ve Google Translate'i alıcı gözle inceledim. -- Google Translate'in Fransızca-Türkçe uygulamasını pek başarılı bulmadım, ama Fransızca-İngilizce uygulaması oldukça tatminkardı; böylece French-English uygulaması üzerinden bir bölüm deneme yaptım. Fransızca editörüme ve güvendiğim iki kişiye okuttum, teşvik edici yorumlar almam üzerine Eylül ayı başında bu 'çeviriyi çalışma'ya karar verdim. -- Söz konusu çeviri çalışmam benim açımdan (öncelikle yine kendime) bir 'challenge' (meydan okuma), bir tweette belirtildiği gibi alanımız açısından da 'experimental' (deneysel) bir girişimdir. -- Bu kitaba 8 ayımı verdim. Yine de doğruluğundan/yerindeliğinden emin olmadığım kelimeler/cümleler kaldı ve gerek tüm metni gerekse sarıya boyadığım bu eksik yerleri Fransızca editörüm Halil Gökhan İngilizceden çeviri yaparken, bilhassa non-fiction kitaplarda, kendimi 'tam evimde' hissettiğim metinlerde günde 15-20 sayfaya çıkmışlığım vardır... Hatalarım, yanlış yorumlarım varsa bunların gösterilmesi beni ancak sevindirir. Takdir, okurun.””

Günümüzde makine çevirisi araçlarındaki gelişmeler (özellikle Google Translate, DeepL ve Yandex Çeviri gibi araçlarda) dil bariyerlerini ortadan kaldırarak küresel iletişimi kolaylaştırıyor. Ancak, bu teknolojilerin çevirmenlik mesleği üzerindeki etkileri her zaman tartışmalı bir konu olmuştur. Bu bağlamda, Osman Akınhay'ın Google Translate kullanarak gerçekleştirdiği çeviriye yönelik yapılan eleştiriler ve çevirmenlik mesleğinin değeri üzerine yapılan değerlendirmeler, bazı bakış açılarını ortaya koymaktadır.

Çoğu çevirmen, özellikle edebiyat alanında makine çevirisine karşı çıkıyor, öyle ki yorumlarda makine çevirisi kullanmak ara dilden çeviri yapmaktan daha fazla ön planda. Çeviri diline makinenin dahil olması, işin içinde bir insanın bulunması durumunda bile kabul edilemez olarak görülüyor. Osman Akınhay'ın çalışmalarını savunanlar da var; ancak, çoğunluk makine çevirisini desteklemiyor. Bunu adeta bir hakaret olarak kabul ediyorlar.

Yorumlarda çeviri etiği ve şeffaflığının ne kadar önemli olduğuna ve deneyimli bir çevirmenin, bir sanatçı kadar yetenekli olması gerektiğine dair vurgular yapılıyor. Çeviri işinin özel bir mantık ve sanat gerektirdiği, teknolojinin bu süreci tamamen otomatikleştiremeyeceği savunuluyor. Ayrıca yorumlar, dil bilgisi kadar çevirmenin metni anlama ve kültürel bağlamı yakalama yeteneğinin de son derece önemli olduğunu, çevirmenin yeteneğinin, özellikle edebi metinler gibi karmaşık metinlerde, makine çevirisine üstünlük sağladığını ifade ediyor. Makine çevirisinin, kültürel nüansları ve anlam derinliklerini de yeterince yakalayamayacağı endişesi de dile getirilmekte.

Eleştirmenler, Osman Akınhay'ın dil bilmeden gerçekleştirdiği çevirinin, çevirmenlik mesleğine olan saygıyı azaltabileceğini de düşünüyorlar. Dil bilmeden yapılan çevirinin bir haksızlık olduğu ifade edilerek, bu tür durumların çevirmenlerin emeğine de zarar verdiği dile getiriliyor. Ayrıca çevirmenlik mesleğinin, teknolojik gelişmelerle değil, çevirmenin yetenekleri ve uzmanlığına dayanarak varlığını sürdürmesi gerektiği düşünülmektedir. Bu bağlamda, mesleki kaygıyı (yani çevirmenliğin yerini editörlüğün alması endişesini) görebilmek hiç de zor değil.

Yorumlarda genel olarak, dil bilmeden yapılan çeviri ve makine çevirisinin çevirmenlik mesleğine olumsuz etkileri ele alınırken, çevirmenliğin uzmanlık, kültürel anlayış ve yaratıcılık gerektiren bir alan olarak değerlendirilmesi ayrıca makine çevirisinin edebiyat alanı içinde süreci tamamen otomatikleştiremeyeceği ön plana çıkmaktadır.

 

İlave Okumalar

Akbulut, F. Z. (2022, May 7). “İyi Fransızca bilmeden çeviri yapmak” hakkında – ÇeviriBlog. https://www.ceviriblog.com/2022/05/07/iyi-fransizca-bilmeden-ceviri-yapmak-hakkinda/

Akinhay, O. (2022, April 27). İyi Fransızca Bilmeden... Twitter. https://twitter.com/osmanakinhay/status/1519228622745313281

Aydın, E. (2022, April 30). Google Translate yardımıyla bilmediği dilden kitap çeviren tercüman edebiyat dünyasını i̇kiye böldü. Kayıp Rıhtım. https://kayiprihtim.com/haberler/edebiyat/google-translate-ile-kitap-ceviren-tercuman-gundem-old/

Halktv. (2022, May 03). Google çeviri kullanarak Fransızcadan Türkçeye... Osman Akınhay: Kendime meydan okudum!  [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=CrDey_uFXL0&ab_channel=Halktv

Milliyet.com.tr. (2022, April 30). ‘Çeviri makine değil insan işidir.’ Milliyet. https://www.milliyet.com.tr/kultur-sanat/ceviri-makine-degil-insan-isidir-6747176