Hayalet Çevirmenler Aramızda: Dedalus Skandalı

 

Hayalet Çevirmenler Aramızda: Dedalus Skandalı

Yazan: Emirhan Karahasan

Dedalus Kitap isimli bir yayınevi geçtiğimiz aylarda çeviri camiasında bir tartışmanın gündemi haline geldi ve şu sorunları tekrar gündeme getirmiş oldu: Çevirmenin görünürlüğü ve yapay zekânın edebî çevirideki yeri.

İddialar, Dedalus Kitap’ın dokuz farklı edebî eseri yapay zekâ destekli çeviri araçlarıyla (DeepL, Google Translate vb.) çevirip yayına hazırladığı yönündeydi. Bu iddialar ilk olarak Kayıp Rıhtım isimli internet sitesinin forum bölümünde bir üye tarafından dile getirildi.

Bu üye söz konusu iddiasını şu şekilde dile getirdi: “Benim de Dedalus ile ilgili dikkatimi çeken nokta son çıkan kitaplarının çevirmenleri. Daha önce bahsi geçmişti. Son çıkan Stapledon kitaplarında çevirmen olarak Derin P. Lokman ismi vardı. Diğer son çıkan kitaplarında L. Pamuk Edez, L. Pelin Ediş gibi çevirmen isimleri var. Bu isimleri internette aratınca hiçbir iz çıkmıyor.”

Sosyal medyada bu iddialar dolaşmaya başlayınca Dedalus, bu iddialar karşısında sessizliğini bozarak sosyal medya hesapları üzerinden 14 Temmuz 2023 tarihinde bir açıklamada bulundu: 

“Bazı yayınlarımızda yapay zekâ (Al) destekli çeviri yaptığımız doğru. Müstear isimlerdeki bilmece de, okurlarımızın bunu fark edeceği ve bizim de bu açıklamayı yayımlayıp sektörde nitelikli içeriğin ve inovasyonun tartışılmasının önünü açacağı için kurgulandı.

Yapılan iş, çeviri yapılan dile hâkim kişilerden oluşan çevirmen/editör ekibimiz ile Al destekli çevirilerin okurun karşısına çıkarılacak niteliğe getirilmesi işidir. Bu süreç hakkında deneyimlerimizi ve çıkarımlarımızı sektördeki tüm paydaşlarla paylaşacağız. Çeviriler, kesinlikle Al'dan geldiği hâliyle değil, nitelikli yayıncılığın gerektirdiği süreç ile raflara girmektedir.

Bazı yayıncılar gibi bunu gerçek isimlerin arkasına gizleyerek yayıncılığı sürdürmemiz de mümkündü. Tercihimiz bu olmadı. Tercih edilen müstearlar hem kolektif bir çalışmanın sunumu gereği hem de gizleme konforunu mümkün kılmayacak şekilde seçilmişti.

Al teknolojileri, sektörel bir yenilik olarak karşımızda dururken, bugün geldiğimiz noktada emeği değerli kılacak yeniliklere kayıtsız kalamazdık.

Dedalus Kitap olarak, Al destekli kitaplarımızın tamamının her konuda arkasındayız. Bu yeniliğin öncüsü olmaktan da çekinmiyoruz. Bu konunun her yönüyle; okuruyla, çevirmeniyle, editörüyle birlikte tartışılmasının yayıncılığın önünü açacağına inanıyoruz. Okurlarımıza saygıyla duyururuz.”

Bunun üzerine çeviri camiasından ilgili yayınevine tepkiler yağmaya başladı. Bazıları bunun kabul edilemez bir şey olduğunu savunurken bazıları ise bunun gelişen teknolojinin bir getirisi olduğunu öne sürüyordu.

Yayıncılık dünyasından çevirmenlerin, editörlerin ve hatta okurların arasında tartışmalar süregelirken olayın patlak verdiği Kayıp Rıhtım internet sitesinde, 15 Temmuz 2023 tarihinde “Yapay Zekâ Destekli Edebiyat Çevirisi Olur mu? | Dedalus Kitap’tan Faruk Akhan ile Söyleşi” isimli bir söyleşi yayınlandı. Kayıp Rıhtım’dan Hakan Tunç, Dedalus Kitap’ın Yayın Yönetmeni Faruk Akhan’a gündeme dair bazı sorular yöneltti.

Bu söyleşide Akhan, şu an sadece dokuz kitabın bu şekilde yayımlandığını ve bunun bir proje dahilinde olduğunu ileri sürdü: “Yayınevinde on kitap gibi bir sayı konuşmuştuk ve proje arasına rutin yayımladığımız diğer kitaplar girince bu süreçte hangi aşamada ilan edeceğimiz noktasında karar verme aşamasındayken Kayiprihtim.com sitesinde bir arkadaşımızın çevirmen müstearlarındaki baş harfleri fark ettiğini ve sonrasında bir başka arkadaşın Twitter’da bunu paylaştığını gördük. Bu aşamada açıklama yapmamak bir tercih olamazdı.”

Fark edilene kadar “projeyi” açıklamamış olmalarını epey ilginç buluyorum.

“Proje bir başka vesileyle kullandığım DeepL’de bir kitabı incelemek maksadıyla zaten yayınevi için çevrilmiş bir metni çevirtme denemem akabinde karar verdim. Bildiğiniz gibi Google Translate evlere şenlik karşılıklar veriyordu böyle denemelerde. Denediğim metinde görece az müdahaleyle olması gereken cümlelere ulaşabilince öncelikle kurgu dışı metinleri deneyelim dedik. Başarılı sonuçlar alınca ve metinlerin niteliği konusunda eleştirel okurluğuna güvendiğimiz arkadaşlarımızın olumlu görüşlerini alınca denemeler yapmaya başladık.”

Bir kitabı incelemek amacıyla başlayan bu yolculuk bir projeye dönüşmüş gibi görünüyor. Şahsen, projeye dönüşmesinde bir beis görmüyorum. Elbette, yapay zekânın, makinelerin edebî eser çevirisinde ne kadar başarılı olduklarına dair pek tabii bir proje yürütülebilir. Fakat bunun okurdan saklanması bu noktada kafamı kurcalamaya devam eden şey oldu.

Tepkiler devam ederken 28 Temmuz 2023 tarihinde Dedalus Kitap, proje sürecinde çalıştıklarını iddia ettikleri logoyu kamuoyu ile paylaştı. Bu logoyu ve Yapay Zekâ Destekli Kolektif Çeviri ibaresini söz konusu kitaplarda kullanılacağını açıkladı. Açıklamaları ise şu şekilde: “Açıklamamız akabinde gelen eleştiriler üzerine, proje sürecinde çalıştığımız logoyu duyurmaya karar verdik. Mevcut kitaplar için Ağustos ayı içinde tüm kitap metinlerini revize etmiş olacağız, yöneltilen eleştirileri proje mimarimizi revize etmek üzere dikkate aldık.”

Yapay Zekâ Destekli Kolektif Çeviri logosunun eklenmesini bilhassa geç alınmış bir karar olarak görüyorum. Şayet bu olay patlak vermeseydi böyle bir değişikliğe giderler miydi? Bu da akılları kurcalayan bir diğer soru.

“Yapay Zekâ Aslında İşin Her Kademesinde Zaten Kullanılıyordu”

Akhan, YZ destekli yazılımların yayıncılık sektöründe hâlihazırda hem çevirmenler hem de editörler tarafından başvurulan bir araç olduğunu savundu. Daha önce bir insan çevirmen tarafından çevrilmiş metinleri YZ’ya çevirterek bazı denemelerde bulunduklarını ifade etti. Bu denemeler sonucunda kurgu dışı metinlerden aldıkları sonuçların kendilerini heyecanlandırdığını aktaran Akhan, bu durumun onları kurgu metinler için de cesaretlendirdiğinden bahsetti: “İlk denemeler akabinde gerek işi yapan çevirmen arkadaşlardan, gerekse çevirmen arkadaşlardan gelen metinleri kontrol eden editör arkadaşlardan metinlerin yeterliliği konusunda olumlu görüş alınca projeye başlamış olduk. Projenin başından itibaren kurgu metinlerde yeterlilik sağlanamayacağı konusunda önyargımızı koruduk diyebilirim.”

Maaliyetin düşürülmesi için yapıldığı yönünde eleştirilere cevaben: “Projenin deneysel aşamada olmasından sebep fazla temkinlilik böyle bir tasarrufa müsaade etmedi, verimlilik düşünülebilir, zamandan tasarruf görece mümkün ama şu aşamada birincil öncelik olmadığı iddiası projenin finansman maliyetleriyle uyumlu zaten,” yorumunda bulundu.

Fakat gözden kaçırılmaması gereken bir nokta var. Akhan, verdiği bu demeçlerde maaliyetin azalmasının bir avantaj olduğunu da reddetmiyor. Nitelikten taviz verilmediği sürece bu sektörde işlerin hızlı halledilmesinin sektördeki tüm paydaşların yararına olacağını öne sürüyor. Akhan, tüm bu tartışmalara rağmen yine de yayımladıkları metinlerin niteliğine son derece güvendiklerini dile getiriyor.

Şeffaflık Meselesi

Bir kitabı satın almadan önce okurun, kitabın çevirmeni hakkında bilgi sahibi olmak istemesi doğal bir haktır. Hatta bu hakkın kullanılması okuyucuları da bilinçli bir okuyucu yapan yegâne şeydir. Fakat Dedalus, çevirmen isimlerini müstear kullanarak yayımladı. Böyle bir durumda okurun yanıltıldığı su götürmez bir gerçektir. Üstüne üstlük, çevirmen isimlerindeki kelime oyunu iddiası okurlar tarafından daha önce de öne sürülmüştü. DeepL adlı kullandıkları çeviri aracına birtakım göndermeler yapılmış gibi görünüyor. Örnek vermek gerekirse, Dedalus Kitap’tan çıkan “Mavi Şato” adlı kitabın çevirmeninin ismi Derya P. Laçin olarak verilmiş. İddialar, D, P, L harflerinin kullanılmasının söz konusu YZ destekli çeviri aracına (bkz. DeepL) bir gönderme olduğunu söylüyor.

Akhan, bu iddiaları tamamıyla yalanlamış gibi de görünmüyor. Bu eleştirilere kısmen de olsa hak verdiğini dile getiriyor. Etik olmayan yollarla başka bir çevirmenin ismini yazabilirdik ve siz anlamazdınız, diyor. Hatta kendisini şu şekilde gerekçelendiriyor: “Başta ilan edilse işin olabilirliğine dair tartışmada metinler üzerinden değil bunun olamayacağı olsa da klasik usulle olanla asla kıyaslanamayacağı argümanı tartışmayı domine edecek, okurun metin üzerindeki görüşü oluşamayacak, olsa da çok geri planda kalacaktı. Eleştiren önyargısıyla motive olacak okuyan da salt merak güdüsüyle inceleyecekti. Haliyle metinler merak güdüsünü tetiklediği okurlara önyargı barajıyla ulaşacaktı.”

Çevirmen İsimleri Meselesi

Bu çevirmenler hakkında internette geniş çaplı bir araştırmaya koyuldum. Fakat bu isimlerden birinin bile dijital ayak izine rastlayamadım. Tek bulabildiğim şey, bu isimlerin sözü edilen kitapların sözde çevirmenleri olduklarıydı.

Yeni Bir Skandal

Fakat internet aramalarımda gezinirken başka bir şey gözüme çarptı. Liberus Yayınları’nın internet sitesinde gerçek olmadığı iddia edilen çevirmenlerden L. Pamuk Edez’in çevirdiği birkaç kitaba rastladım. Daha sonra bu yayınevini de araştırdığım zaman Dedalus Kitap’ın ve Liberus Yayınları’nın internette yer alan adreslerinin aynı olduğunu fark ettim. Araştırmaya biraz daha devam ettiğimde Liberus Yayınları isimli bu yayınevinin aslında Dedalus Kitap ile aynı yayın grubunun (Liber Plus Yayın Grubu) bir üyesi olduğunu keşfettim. Çevirmen isimlerini de “bilmece”ye dahil ettiklerini kabul eden Dedalus’un bu kitaplarda da aynı şeyi uygulayıp uygulamadıkları bir muamma konusu.

ÇEVBİR’den Cevap Gecikmedi

 

Sonuç

Dedalus Kitap, yapay zekâ destekli çeviriler yapmakla suçlanıyordu. İddialara göre, gerçek çevirmen isimleri yerine müstearlar kullanılıyordu. Yayınevi, yaptığı açıklamalarla bu iddiaları kabul etti. Fakat projelerinin yenilikçi olduğunu savundular. Sektörden insanlar yayınevinin çevirmen isimlerinin yerine müstearların kullanması ve okurdan gizlenmesi konusundaki tavrını sorguluyor. Bu olaylar, yapay zekâ destekli çevirilerin yayıncılık sektöründe nasıl ele alınması gerektiği ve şeffaflık standartlarının ne kadar önemli olduğu hakkında geniş bir tartışma başlatmış oldu.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

İlave Okuma

 

celtica. (2023, 12 Temmuz) Benim de Dedalus ile ilgili dikkatimi çeken nokta son çıkan kitaplarının çevirmenleri. Daha önce bahsi geçmişti. Son çıkan Stapledon kitaplarında çevirmen olarak Derin P. Lokman ismi vardı. Diğer son çıkan kitaplarında L. Pamuk Edez, L. Pelin Ediş gibi çevirmen isimleri var. Bu isimleri internette aratınca hiçbir iz çıkmıyor. Bu kitapların bandrolleri alınırken de çevirmen ismi olarak yayınevi editörü Faruk Akhan’ın ismi verilmiş. Muhtemelen bu ismi geçen çevirmen kişiler gerçekte yok. DeepL ya da benzeri bir platform kullanarak yaptıklarını tahmin ediyorum çevirileri. Çevirmen ve telif ücreti olmamasına rağmen bu kitapların neden bu kadar pahalı olduğu açıklanmaya muhtaç. [Comment on the online forum post Yeni Çıkan Kitaplar - En Yeni Kitap Haberleri]. Forum Kayıp Rıhtım. https://forum.kayiprihtim.com/t/yeni-cikan-kitaplar-en-yeni-kitap-haberleri/34559/11507

Çevirmenler Meslek Birliği [@Cevbir]. (2023, 21 Temmuz). Kamuoyuna [Image attached] [Post]. X. https://twitter.com/Cevbir/status/1682336479924682753?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1682336479924682753%7Ctwgr%5Eb753daaebfa49544a20ab408360645bd769cd980%7Ctwcon%5Es1_&ref_url=https%3A%2F%2Fwww.reportare.com%2Fsoz%2Fcevbirden-cevirmen-yerine-yapay-zeka-kullanilmasi-konusunda-aciklama%2F

Dedalus Kitap [@dedaluskitap]. (2023, 28 Temmuz). Açıklamamız akabinde gelen eleştiriler üzerine, proje sürecinde çalıştığımız logoyu duyurmaya karar verdik. Mevcut kitaplar için Ağustos ayı içinde tüm kitap metinlerini revize etmiş olacağız, yöneltilen eleştirileri proje mimarimizi revize etmek üzere dikkate aldık. [Image attached] [Post]. X. https://twitter.com/dedaluskitap/status/1684950365769179136

Dedalus Kitap [@dedaluskitap] (2023, 31 Ağustos). Yapay Zekâ Destekli Kolektif Çeviri projemiz kapsamında yayınlanan 9 kitabımızın revizelerini tamamladık. Görsellerde görülebileceği üzere, ön kapak, arka kapak ve künyede proje kapsamındaki kitapların çeviri yöntemi öne çıkarıldı. Kitaplar: [Tweet; thumbnail link to website]. X. https://twitter.com/dedaluskitap/status/1697260436444614815

Dedalus Kitap [@dedaluskitap]. (2023, 14 Temmuz). Açıklama: {Image attached] [Post]. X.  https://twitter.com/dedaluskitap/status/1679852936527060992

Tunç, H. (2023, 15 Temmuz) Yapay Zekâ Destekli Edebiyat Çevirisi Olur mu? | Dedalus Kitap’tan Faruk Akhan ile Söyleşi. Kayıp Rıhtım. https://kayiprihtim.com/roportaj/yapay-zeka-destekli-edebiyat-cevirisi