Edebiyat Çevirisinde ‘’Dil-Çevirmen-Makine Çevirisi’’ İlişkisi

 

Yazan: Zeynep Beyazgül

Bildiğiniz gibi, günümüzde bilgisayar destekli çeviri (BDÇ) hızla yayılmakta ve tercih edilmektedir. Peki BDÇ gelecekte hangi türlerde daha çok tercih edilecek? Şu an bunu söylemek için erken olsa da öncelikle makine çevirisinin teknik metinlerde başarı yüzdesinin hayli yüksek olduğunu söyleyebilirim. Google Translate, DeepL gibi pek çok makine çeviri (MÇ) araçları bulunuyor. Ayrıca bu MÇ araçları artık yapay zekâ ile de destekleniyor. Bu da çevirinin kalitesini arttırıyor. MÇ teknik çeviride hayli başarılı olsa da başarı oranı edebiyat çevirisinde aynı değildir ama bu, gelecekte bu oranın yükselmeyeceği anlamına gelmiyor. Edebiyat çevirisinde MÇ kullanımına karşı çıkan pek çok yayınevi ve çevirmen bulunuyor. Kimi çevirmen makine kullanımının çeviriyi yapan kişinin çeviri becerisini ve hayal gücünü azaltacağını düşünüyor. Ne var ki, bu duruma karşı çıkmak ve hiçbir şekilde MÇ aracı kullanmamak çeviri piyasasında farklı sorunlara yol açabilir. Örneğin, çoğu işveren BDÇ'yi daha uygun fiyatlı ve daha hızlı olduğu için tercih edebilir. Çevirmen BDÇ ya da MÇ aracı kullanmadan çeviri yaptığında, çevirinin uzun zaman alması yayınevinin piyasadaki yerini korumasını zorlaştırabilir. Peki edebiyat çevirisi için BDÇ aracı kullanmak ne kadar yararlı? BDÇ edebiyat çevirisinde umut vaat ediyor mu? Bu yazımda bu konuda yapılan çalışmalardan bahsetmek istiyorum.

İlk olarak çeviri camiasında önemli bir yeri olan Greene ve çalışma arkadaşlarının 2010 senesinde yaptığı çalışmadan bahsetmek istiyorum. Araştırmacılar bu çalışmalarında, Dante'nin İlahı Komedya'sını İtalyanca'dan İngilizce 'ye iambik pentametre ölçüsüyle aktarmanın istatiksel makine çevirisi (SMT) kullanarak mümkün olduğunu göstermişlerdi. Dünya edebiyatının en önemli eserlerinden sayılan bu epik şiirin, makine çevirisi kullanılarak çevrilmesi, kanımca makine çevirisinin başarısını inkâr edilemez kılıyor.

Stephen Richardson İsa Kilisesi Christ of Latter-day Saints adlı internet sayfasını ele alan bir yazı kaleme almış. Yazı genel olarak bu kilisenin kitaplığında yer alan kitapların hem basılı olarak hem de dijital ortamda başka dillere aktarılma sürecini ele alıyor. Başlangıçta, söz konusu eserlerin, İngilizce'den İspanyolca'ya, Portekizce'ye, Çince'ye olmak üzere toplam 9 dile çevrilmesi ve çeviri süresinin makine çevirisiyle yüzde elliye indirilmesi amaçlanmış. Kilise çevirmenleri ve farklı ülkelerden çeviri sürecine katılan çevirmenler, Rusça, Almanca ve üç Asya diline çeviri için kullandıkları makine çeviri sisteminin (Microsoft Translator Hub) dini metinlerin çevirisi bağlamında hayli zorlandığını ancak sistemin yeniden eğitilmesi ile bu dillere yapılan çevirilerde kalitenin artacağını savunmuşlar. Bu süreçte çevirmenlerin en önemli rolü makine çıktılarına post-edit yapmak olmuş. Şu internet sayfasında (https://www.churchofjesuschrist.org) çalışmanın meyvelerini görebilirsiniz. Bu çalışmaya 2012 yılında başlanmış. Şu anda bu internet sitesinde içeriğin elliden fazla dile çevrildiğini görüyoruz. Bu diller arasında Türkçe de var. Özetle, 2012 yılında dini metinlerin makineler yardımıyla toplam dokuz dile çevirisini yapabilmek bile çok zorken günümüzde neredeyse dünyadaki bütün dillere çevrilebilmesi büyük bir başarı.

Yaptığım araştırmada karşılaştığım başka bir örnek ise Laurent Besacier'in sunduğu pilot çalışma. Besacier, Ricahrd Power'ın "The Book of Me" adlı eserini makine kullanarak İngilizce'den Fransızca'ya çevirtmiş ve çeviri eğitimi alan öğrencilere makine çıktıları üzerinde post-edit yaptırmış. Besacier yapılan çalışmanın başarı oranını ölçebilmek için çevrilen metni Fransız okurlara okutmuş ve ardından bu kişilere çeviri metin hakkında bir anket yapmış. Ankete katılanlar metni genelde okunabilir, anlaşılabilir bulmuşlar. Daha sonra metin profesyonel bir çevirmene gösterilmiş. Çevirmen çeviride pek çok sözdizimsel hata tespit etmiş. Çevrilen metnin sade bir dilde çevrilmediğini ve kültürel göndermelerin dikkate alınmadığını da belirtmiş. Son olarak belirtmeliyim ki, Besacier aldığı sonuçlardan genel olarak memnun olsa da çalışmanın sonunda bize büyük bir sorundan da bahsediyor: Kitabın ismindeki çift anlamlılık Fransızca'ya aktarılamıyor, bu nedenle de ekip kitabın ismini orijinal dilde bırakma kararı almış. Bu çalışmadan şunu anlamalıyız ki makineler çeviri alanında iyi performans gösteriyor ve makine çevirisi her geçen gün gelişiyor olabilir ama makinelerin gerçek birer çevirmen gibi stratejik ve yaratıcı kararlar alması için daha çok vakit geçmesi gerekiyor.

Son örnek olarak da Toral ve Way'in 2014 yılında yayınladığı makaleden bahsetmek istiyorum. Kendileri de şu an bizim yapmakta olduğumuz gibi makine çevirisinin edebi metinlerde başarılı olup olamayacağı hipotezini araştırmışlar. Carlos Ruiz Zafon isimli yazarın çok satılan romanlarından birini İspanyolca'dan Katalanca'ya çevirtmek için MÇ aracı kullanmışlar. Çalışmanın sonucu şöyle aktarılmış: Cümlelerin yüzde yirmisi profesyonel çevirmen tarafından üretilip erek dilde yayınlanmış çeviriden farksız. Buna ek olarak, okurlara iki çevirinin kalitesi hakkında anket yapmışlar. Anadili Katalanca olan bu okurlar, MÇ aracı tarafından üretilen çeviride cümlelerin yüzde altmışından fazlasının, profesyonel çevirmen tarafından üretilen çevirilerle aynı kalitede olduğunu belirtmişler.

Genel olarak bakarsak, dünyada yapılan MÇ araştırma ve deneylerinin büyük başarılar vaat ettiğidir. Ancak bu durumun hiçbir zaman çeviriyi insandan soyutlayamayacağını düşünüyorum. Evet, belki de meslek isminde bazı kaymalar olabilir, yani mesleğimiz çevirmenlikten düzeltmenliğe doğru evrilebilir.

İLAVE OKUMALAR

• ·       AKSOY, B. (2001). Çeviride çevirmen seçimleri ışığında çeviri eleştirisi. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 18(2).
• ·       Ayık Akça, T. (2022). Edebi metinlerde ve uzmanlık alan metinlerinde makine çevirisinin olanakları/olanaksızlığı: çevirmenin değişen görev tanımlarına yeniden bakmak. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (30), 1321-1343. DOI: 10.29000/rumelide.1188804.
• ·       DOLMACİ, M., & BALKUL, H. İ. (2023). Yabancı Dil Öğretiminde Makine Çevirisi Kullanımı: Yabancı Dil Eğitmenlerinin Görüşleri Üzerine Görgül Bir Çalışma. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Uluslararası Filoloji Ve Çeviribilim Dergisi, 5(2), 85-101. https://doi.org/10.55036/ufced.1392261
• ·       Taşkın, B. (2022). Çeviri eleştirisine sosyolojik gözle bakmak: Karanlığın Sol Eli. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (Ö11), 673-688. DOİ: 10.29000/rumelide.1146752.
• ·       Tay dili K., Karpinska, M., Krishna, K., Ray, B., Inghilleri, M., Wieting, J., & İyyer, M. (2022). Belge düzeyinde edebi makine çevirisini keşfetme Dünya edebiyatından paralel paragraflar. arXiv ön baskı arXiv:2210.14250 (İngilizce).
• ·       Toral, A., & Way, A. (2015). Edebi metnin makine destekli çevirisi: Bir vaka çalışması.